Opgroeien in armoede – een systemisch probleem dat iedereen raakt

In deze zesde aflevering van de NVO Storytellers Podcast gaat gespreksleider Gerhard van Cappellen in gesprek met Miranda van Gent, orthopedagoog en systeemtherapeut, en Nicole Lucassen, bijzonder hoogleraar kinderarmoede aan Erasmus Universiteit Rotterdam. Samen verkennen zij wat het betekent om op te groeien in armoede, welke gevolgen dat kan hebben voor kinderen en gezinnen, en wat pedagogen, beleidsmakers en burgers kunnen doen om het verschil te maken.

Kinderen die opgroeien in armoede lopen verhoogd risico op fysieke, cognitieve en sociaal-emotionele problemen. Ze krijgen vaker te maken met stress in het gezin, kunnen zich minder goed concentreren op school en missen kansen op ontwikkeling. Nicole Lucassen benadrukt dat armoede letterlijk sporen nalaat in het brein: “Je ziet bij volwassenen die in armoede zijn opgegroeid, dat hun hersenen er anders uitzien. Executieve functies – zoals plannen, organiseren en het werkgeheugen – ontwikkelen zich onder langdurige stress vaak minder goed.”

Miranda van Gent herkent dit uit de praktijk: “Kinderen trekken zich dingen aan, stellen hun eigen behoeften uit om hun ouders te ontzien, en weten soms niet waar ze met hun zorgen terechtkunnen. Als een kind zich niet kan concentreren, kun je tien keer zeggen dat het beter moet opletten, maar de vraag is: wat zit daaronder?”

“Dat zijn geen keuzes die je mensen zou moeten laten maken”

De podcast raakt aan een pijnlijk punt: hoe mensen die in armoede leven worden geconfronteerd met onmogelijke keuzes. Miranda verwoordt het scherp: “Ga maar eens voor een week eten klaarmaken met geld dat je eigenlijk niet hebt. Ze moeten continu keuzes maken, en die zijn soms gewoon echt niet te doen. Als jij moet kiezen of je je kind lunch of ontbijt meegeeft, of tussen een diepvriespizza waar je twee dagen van kunt eten, of een gezonde maaltijd waar je één avond mee vooruit kunt… Dat zijn geen keuzes die mensen zouden moeten hoeven maken.”

Toch oordelen we vaak snel, zegt Miranda: “Als wij zien dat een kind ongezond eet, dan denken we: eet gezonder, ga meer sporten. Maar we realiseren ons niet dat ongezond eten goedkoper is dan gezond eten. En dan snap je ook waarom mensen de keuzes maken die ze maken.”

Een verborgen werkelijkheid – zichtbaar door een beeldscherm

De coronacrisis maakte voor veel mensen plots zichtbaar wat daarvoor onzichtbaar bleef. Nicole: “Doordat leerkrachten letterlijk iemands woonkamer inkeken tijdens het online lesgeven, zagen ze ineens: een lege vloer, geen laptop, weinig middelen in huis.” Ook de toeslagenaffaire is een pijnlijk voorbeeld: gezinnen die buiten hun schuld diep in de problemen raakten. Nicole: “Dat heeft bij veel mensen iets in gang gezet: zó kun je dus ook in armoede terechtkomen.”

Luisteren, zonder oordeel

Zowel Nicole als Miranda benadrukken het belang van luisteren. Niet oordelen. Niet invullen. “Als je ziet dat een kind zich slecht kan concentreren,” zegt Miranda, “dan kun je dwingen tot opletten, of je kunt vragen: ‘Wat maakt dat je er niet bij bent? Zijn er zorgen? Hoe gaat het thuis?’” Soms levert dat niet direct iets op. “Maar misschien wel de vijfde keer. En dan denkt zo’n kind: er is iemand die naar mij luistert.”

Van aanbod naar vraag – en van beleid naar praktijk

Volgens Nicole moeten we anders gaan kijken naar hulpverlening. Er is veel aanbod – van potjes en fondsen tot gemeentelijke regelingen – maar lang niet altijd wordt aangesloten bij wat kinderen zélf nodig hebben. “Kinderen vinden het vaak stigmatiserend als je benoemt dat ze in armoede leven. Maar je kunt ook gewoon vragen: ‘Wat gaat goed? Wat vind je lastig? Wat zou je helpen?’ Vanuit veerkracht redeneren, en dan kijken wat er nodig is.”

In haar onderzoek betrekt Nicole structureel ouders en jongeren zelf. “We werken samen met ervaringsdeskundigen, zoals bij Warm Rotterdam. Van begin tot eind – van de vragen die we stellen tot het duiden van de resultaten. Want als je beleid maakt voor gezinnen in armoede, moet je ze ook zélf betrekken.”

Een brede oproep, en een menselijk begin

Armoede raakt aan alle domeinen: gezondheid, onderwijs, huisvesting, participatie. Juist daarom is het een systemisch vraagstuk dat niet door één professional of instantie opgelost kan worden. Maar dat betekent niet dat je niets kunt doen. “Iedereen kan iets betekenen,” zegt Nicole. “Of je nu docent bent, sportcoach, buurvrouw of beleidsmedewerker. Het begint met zien – en met luisteren.”

Tekst: Matthijs Heijstek

Deze podcast nu beluisteren:

Luister hier naar de podcast: Opgroeien in armoede – een systemisch probleem dat iedereen raakt