Eerder naar huis vanuit de JeugdzorgPlus

Orthopedagoog-generalist Ellemieke Hetebrij en orthopedagoog Renske van Bemmel van het Kenniscentrum Relationele Gezinstherapie interviewden therapeut Frank Douwes en laten zien hoe het inzetten van de kortdurende en intensieve gezinsbehandeling RGT RE-Entry kan bijdragen aan een korter verblijf in de JeugdzorgPlus en een snellere terugkeer naar huis.

‘Een kind maakt, hoe dan ook, onderdeel uit van zijn gezin. Het kan bij geen enkel onderwerp los worden gezien van zijn gezin. Je hebt daar dingen geleerd, je bent gevormd. Therapie met het hele gezin is essentieel om een jongere en zijn gezin écht te kunnen begrijpen en problemen aan te pakken.’

Zo beschrijft Frank Douwes, RGT-therapeut bij IHub familiezorg, de waarde van de kortdurende en intensieve gezinsbehandeling RGT RE-Entry. Vanuit zijn team heeft hij al vaker een RGT RE-Entry-traject ingezet bij gezinnen waarvan een van de kinderen (nog) woont op de groep. Jongeren in de JeugdzorgPlus hebben niet alleen te maken met individuele problemen, maar ook met problemen binnen het gezin (Harder et al., 2018). In het rapport van Bodenstaff (2019) staat de behandeling van de jongere verder moet gaan dan individuele behandeling vanwege de diversiteit en het samenspel van individueel, ouderlijke en gezinsproblemen. Ouders zijn onderdeel van de probleemanalyse én behandeling, dat is een noodzakelijke voorwaarde voor succes.

Relationele Gezinstherapie (RGT) RE-Entry is een kortdurende en intensieve gezinsbehandeling die ingezet kan worden voor jongeren met ernstige gedragsproblemen, en hun gezin. Het gaat om jongeren die na een (gesloten) uithuisplaatsing weer terug naar huis gaan. De behandeling richt zich op het versterken van de beschermende factoren die een succesvolle (re-)integratie in gezin en samenleving bevorderen, en die gedragsproblemen en de kans op recidive verminderen. RGT RE-Entry hanteert hetzelfde behandelprotocol en veranderingsproces als de reguliere RGT. Daarnaast heeft RGT RE-Entry veel aandacht voor de extra taken waarmee de jongeren en hun gezin geconfronteerd worden. Op de website van NJI kun je er meer over lezen.

Niet de oorzaak centraal, maar hoe het anders kan

Binnen RGT is de visie dat de risico’s voor probleemgedrag afnemen door de interacties thuis te versterken. Een RGT-therapeut gaat daarom in gesprek met het hele gezin en onderzoekt vooral hoe het omgaat met de gedragsproblemen en hoe dit het gezinsfunctioneren beïnvloedt.

‘Dus als broer wist jij veel over je broertje, wat je ouders niet wisten. Uit bescherming heb jij ook je mond dicht gehouden: je vond het al lastig genoeg thuis. Daarmee beschermde jij je broertje en je ouders voor nog meer spanning thuis. Dat kan behoorlijk eenzaam gevoeld hebben. Tegelijkertijd voelde je je erg schuldig toen hij in de problemen kwam. Zeker toen je ouders erg boos werden op jou…’

 

In de eerste fase, de verbindingsfase, wordt gekeken hoe het gezin op dat moment de problemen met elkaar oplost. De therapeut gaat ervan uit dat ieder gezinslid een positieve bijdrage wil leveren aan het samenleven van het gezin. De therapeut gaat op zoek naar deze goede intentie van de gezinsleden, maar bespreekt ook waar de interactie tussen de gezinsleden ingewikkeld wordt en spanning/risico’s met zich meebrengt. Er wordt dus niet gezocht naar de oorzaak van de dingen die zijn misgegaan, maar naar wat het gezin wil bereiken en hoe dit anders kan.

‘Zet in op verbinding’

De ervaring van Frank is dat het zoeken naar de goede intentie vooral voor de broers en zussen van de aangemelde jongere lastig is. Gezinsleden zijn vaak erg beschuldigend naar de broer of zus die in problemen is gekomen en opgenomen is in de JeugdzorgPlus. De spanning is in de tijd voor de opname vaak al erg hoogopgelopen. Dit vraagt iets extra’s van de RGT-therapeut. Het werkt volgens Frank goed om de tijd te nemen om ieder gezinslid zijn verhaal te laten doen en deze verhalen ook relationeel te maken: wat betekende dat voor jou? Doel is om tot een gezamenlijk narratief te komen en om ook samen te zoeken naar gewenste gezinspatronen. Dit leidt tot meer begrip voor elkaar en maakt de weg vrij om aan de slag te gaan met verandering van deze patronen, en dus de relaties thuis. Dat leidt ertoe dat de jongere weer prettiger thuis woont, en zich gesteund voelt.

Positieve uitkomsten door ouderbetrokkenheid

Een overzichtsstudie van 27 onderzoeken laat zien dat de betrokkenheid van ouders bij de residentiële behandeling van hun kind, kan leiden tot positieve uitkomsten voor het hele gezin. Het externaliserende probleemgedrag van de jongeren neemt af en hun behandelmotivatie neemt toe. Ook verbeteren de opvoedingsvaardigheden van ouders en krijgen zij beter inzicht in het probleemgedrag van hun kind (Huefner et al., 2015; Merritts, 2016; Preyde et al., 2011). Uit onderzoek van Rovers en collega’s (2019) naar ThuisBest blijkt dat het inzetten van een systemische interventie (in dit onderzoek: MST) de duur van het verblijf in de jeugdzorgplus verkort. Samenvattend zijn systeeminterventies zeer geschikt om gezinsrelaties te verbeteren en om de transitie naar een thuissituatie of zelfstandig wonen te bespoedigen.

‘Start direct na opname met het traject’

Als Frank terugdenkt aan de RGT RE-Entry trajecten die hij heeft doorlopen, herkent hij deze effecten: ‘Als mensen elkaar weer snappen en interactiepatronen veranderen, kunnen ze op een andere manier dingen oplossen. Dan ontstaan de problemen nog wel, maar kunnen ze die zelf en samen aanpakken. Ze kunnen elkaar zien, horen, dingen bespreekbaar maken.’ Frank adviseert om deze therapie te starten op het moment dat de jongere opgenomen wordt in de JeugdzorgPlus zodat er direct gewerkt kan worden aan versterken van de interacties thuis, en daarmee aan de terugkeer naar huis.

Integraal kijken met een systemische blik

Verder blijkt uit onderzoek dat systeeminterventies met een hoge mate van bewezen effectiviteit (waaronder RGT) nog (te) weinig worden ingezet in, of in combinatie met de gesloten jeugdzorg. Slechts 21 % van de jongeren in de gesloten jeugdzorg, die voldeden aan de aanmeldcriteria van deze interventies, kreeg daadwerkelijk een van de interventies (Blankestein, 2022). Dit kan komen door de beschikbaarheid van deze interventies of met wachtlijsten in de gemeente waar het gezin woont, waardoor een dergelijke interventie niet altijd ingezet kan worden (Addink & Van der Veldt, 2022; Buysse et al, 2019). Daarnaast is het voor veel behandelgroepen echt een cultuurverandering, om op de groep al breder te kijken en de behandeling systemisch te maken juist omdat de ouders daar niet aanwezig zijn. Hiervoor is het nodig dat er op de groep gewerkt wordt vanuit een systemische aanpak en dat alle behandelaren (voldoende) opgeleid zijn om met een systemische blik te kijken.

Tips bij de inzet van RGT RE-Entry trajecten in de JeugdzorgPlus

• Maak voor de start al een plan voor de terugkeer in het gezin.
• Investeer méér dan anders in het netwerk. Dat moet groter en steviger om het gezin heen staan dan in reguliere (RGT-)trajecten.
• Werk zoveel mogelijk modeltrouw, durf tegelijkertijd ook af te stemmen en ‘te doen wat nodig is’. Zo kan een fase bijvoorbeeld langer duren dan gemiddeld, of kunnen extra gesprekken met individuele gezinsleden nodig zijn om de motivatie/hoop te vergroten.
• Ga met een heel team om de jongere en het gezin heen staan. Naast de RGT-therapeut moet er ook een medewerker betrokken zijn die ervoor zorgt dat er praktische afspraken komen: wat doe je als je thuis bent? Hoe ziet je dag eruit?
• Zorg ervoor dat alle collega’s die betrokken zijn bij het gezin, op de hoogte (mogen) zijn van het RGT-traject: wat zijn de krachten van de gezinsleden, en wat de uitdagingen? Welke vaardigheden willen de gezinsleden leren en hoe worden deze aangeleerd? Hoe kunnen andere betrokkenen of leden uit het netwerk hierin ondersteunend zijn.

Literatuur

Harder, A. (2018). Residential care and cure: Achieving enduring behavior change with youth by using a self-determination, common factors and motivational interviewing approach. Residential Treatment for Children & Youth, 35(4), 317-335. https://doi.org/dqhv

Bodenstaff, C. (2019). De best passende zorg voor kwetsbare jongeren. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport & Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Addink, A., & Van der Veldt, M. (2022). Kijk op JeugdzorgPlus: 10 jaar onderzoek

Longitudinale Effectmonitor JeugdzorgPlus. Nederlands Jeugdinstituut.

Buysse, W., Dickhoff, N., Faulstich, N., De Groot, M., & Hofstra, D. (2019). Vraag en aanbod JeugdzorgPlus: Factoren die van invloed zijn op de ontwikkeling in jeugdregio’s. DSP-groep.

Rovers, A., Blankestein, A., van der Rijken, R., Scholte, R., & Lange, A. (2019). Treatment Outcomes of a Shortened Secure Residential Stay Combined With Multisystemic Therapy: A Pilot Study. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 63 (15-16), 2654-2671. https://doi.org/10.1177/0306624X19856521

Blankenstein, A. (2022). Nieuwe toepassingen van systeeminterventies. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 3. https://www.tijdschriftvoororthopedagogiek.nl/110-2544_h1-Nieuwe-toepassingen-van-systeeminterventies-h1.

Ellemieke Hetebrij, Orthopedagoog-Generalist bij PI Research, Centrum voor onderzoek, innovatie en opleiding gericht op de ontwikkeling, opvoeding en behandeling van kinderen, jeugdigen en volwassenen.

Renske van Bemmel, orthopedagoog en systeemtherapeut bij PI Research