Bureaucratie zit goede zorg voor de leerling in de weg
Uit de Hervormingsagenda Jeugd blijkt dat het jeugdzorggebruik in de afgelopen twintig jaar explosief is gestegen: van 1 op de 27 jongeren naar 1 op de 7. Tevens zijn de procedures om tot de jeugdzorg toegelaten te worden omslachtiger geworden. Scholen en jeugdzorg-instellingen zien dit dagelijks terug in lange wachtlijsten en vertragende procedures. Een leerling die ondersteuning nodig heeft, wacht soms een jaar op hulp. Tegelijkertijd lopen jeugdzorgmedewerkers vast wanneer doorverwijzing naar passender zorg nodig is.
Het zou zo eenvoudig moeten zijn: een jongere die extra ondersteuning nodig heeft, moet die ook krijgen. Of dat nu in de klas is of daarbuiten. Maar de werkelijkheid is weerbarstiger. De drempels tussen onderwijs en jeugdzorg zijn hoog en het is juist de jongere die daarover struikelt. Onderwijs en jeugdzorg zijn twee verschillende werelden, met eigen wetten, financiering en werkculturen. Door de decentralisering van de jeugdzorg kunnen zorgvragers niet meer rechtstreeks bij de zorgaanbieder terecht, zijn er bureaucratische tussenlagen en moet er veel papierwerk worden aangeleverd. Dit kost tijd en energie en ondertussen zit de jongere klem tussen systemen die niet op elkaar aansluiten.
Van het kastje naar de muur
Een van de oorzaken zijn de verschillende financieringsstromen. In Nederland hebben we een corporatief stelsel waarin onderwijs en jeugdzorg grotendeels buiten de overheid om worden georganiseerd. Ook de zorgverzekering speelt hierin een beslissende rol. Ondersteuning binnen het onderwijs wordt vaak bekostigd vanuit schoolbudgetten of samenwerkingsverbanden, terwijl jeugdzorg wordt vergoed door gemeenten. Dit betekent dat een leerling met bijvoorbeeld leer- of gedragsproblemen soms van het kastje naar de muur wordt gestuurd. De school zegt: “Dit valt onder jeugdzorg.” En de gemeente zegt: “Dit hoort bij het onderwijs.” En de zorgverzekeraar zegt: “Wij vergoeden deze specialistische zorg niet.” Ondertussen gebeurt er niets.
Vicieuze cirkel
Als Orthopedagogen (Generalist i. o.) zien wij dagelijks de impact van deze ingewikkelde processen. Een leerling die worstelt met leer- en gedragsproblemen wordt door de school gesignaleerd, maar vervolgens begint een lang traject. Ouders moeten meerdere gesprekken voeren en steeds opnieuw hun verhaal doen. De leerkracht, intern begeleider en orthopedagoog zien de noodzaak van hulp, maar mogen niet zelfstandig verwijzen. Eerst moet de casus langs het wijkteam, waar andere professionals opnieuw de situatie beoordelen en mogelijk aanvullende eisen stellen. Pas daarna kan de daadwerkelijke hulpverlening starten—als er plek is. Deze bureaucratische tussenlagen kosten kostbare tijd. Ondertussen blijft de leerling vastlopen op school en thuis, waardoor de situatie vaak verergert. Wat begon als een relatief lichte hulpvraag, wordt een complex probleem waarbij intensievere zorg nodig is. Dit is precies de vicieuze cirkel die we moeten doorbreken.
Een argument vóór de huidige werkwijze is dat wijkteams objectief beoordelen welke zorg nodig is, zodat middelen eerlijk verdeeld worden. Dit zou voorkomen dat kinderen onterecht zware zorg krijgen. Maar in de praktijk werkt dit averechts. Leerkrachten en orthopedagogen, die dagelijks met het kind werken, hebben een beter beeld van de hulpvraag dan een externe instantie die enkel op dossierstukken afgaat. Door de school meer handelingsruimte te geven, kunnen we sneller de juiste hulp bieden en eventuele escalatie voorkomen.
Het is tijd om systemen aan te passen aan jongeren
Wat moet er gebeuren? De oplossing ligt in vertrouwen en samenwerking. Professionals moeten ruimte krijgen om hun expertise in te zetten, zonder overmatige bureaucratische tussenlagen. Zolang de drempels blijven bestaan, zullen te veel jongeren tussen wal en schip vallen. En laten we eerlijk zijn: als een jongere zorg nodig heeft, zou het geen hindernisbaan moeten zijn om die te krijgen. Het is tijd om de systemen aan te passen aan de jongere, in plaats van andersom.
Tekst: Tanja Nederpelt, Orthopedagoog (Generalist i.o.) werkzaam binnen de jeugdzorg en Shanna ten Dam, Orthopedagoog (Generalist i.o.) werkzaam binnen Speciaal Cluster 2 Onderwijs.
