Écht samenwerken voor mensen met een verstandelijke beperking
Vincent heeft een nieuwe woonplek. Een plek op een locatie die speciaal is toegerust voor mensen met een verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag. Begeleiders van zijn vorige woning zullen hem voorlopig nog ondersteunen, zodat ook het nieuwe team goed kan worden ingewerkt.
Fijn dat die plek er is. Maar wrang is ook dat er eerst een crisis nodig was voordat dit mogelijk werd.
Toen de situatie op zijn vorige woonplek escaleerde en onhoudbaar werd, kwam ineens van alles in beweging. Het zorgkantoor, het CCE, de manager en de orthopedagoog kwamen in actie, en er bleek uiteindelijk wel degelijk ruimte om een passende oplossing te organiseren. Dat roept een ongemakkelijke vraag op: waarom lukt dat vaak pas als het misgaat? Voor mensen als Vincent is het namelijk buitengewoon moeilijk om op tijd een passende plek te vinden.
Te complex? Afwijzen en doorschuiven!
Mensen met een verstandelijke beperking en complexe problematiek worden vaak afgewezen, doorgeschoven of pas serieus besproken als de situatie escaleert. De echte kwestie is dan ook niet alleen het tekort aan passende plekken, maar vooral dat samenwerking en verantwoordelijkheid in de praktijk nog te vaak pas ontstaan onder druk van een crisis.
Sla de krant open en het beeld is helder: de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking staat onder druk. Wachttijden lopen op, personeelstekorten nemen toe en de zorgvragen worden complexer. In die omstandigheden worden financiën en personele mogelijkheden steeds vaker leidend in beslissingen, terwijl juist de zorginhoud centraal zou moeten staan: wat heeft iemand als Vincent nodig? Organisaties kijken daardoor eerder naar hun eigen grenzen dan naar wat er gezamenlijk wél mogelijk is.
Voor mensen met een verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag pakt dat extra hard uit. Juist zij zijn afhankelijk van maatwerk, continuïteit en goede afstemming tussen organisaties. Als die samenwerking uitblijft, nemen spanning en ontregeling vaak verder toe en groeit de kans op escalatie. Tegen de tijd dat er wel beweging komt, is de situatie vaak al verergerd en zijn ingrijpender oplossingen nodig dan wanneer er eerder was samengewerkt.
Dat ontoereikende tarieven en personeelstekorten het ingewikkeld maken, is duidelijk. Maar juist daarom is het nodig om samenwerking rond mensen als Vincent niet pas in een crisis op gang te brengen. Regionale samenwerking zou veel eerder en veel vanzelfsprekender georganiseerd moeten worden, nog voordat een situatie escaleert. Organisaties zouden elkaar structureel moeten kennen in hun expertise, mogelijkheden en beperkingen, en elkaar niet pas moeten opzoeken als de nood hoog is.
Van afzondering naar samenwerking
Dat vraagt om een verschuiving in denken: van ieder voor zich naar gedeelde verantwoordelijkheid. Aanmelding en plaatsing zouden niet alleen binnen afzonderlijke organisaties moeten worden bekeken, maar in regionaal verband. Als vertegenwoordigers van verschillende organisaties samen naar zorgvragen kijken, wordt het eerder mogelijk om de juiste expertise aan de juiste vraag te verbinden.
Juist in het geval van Vincent zou de eerste vraag niet moeten zijn: “Kunnen wij dit aan?” of “Is dit betaalbaar?” maar: “Hoe zorgen we er samen voor dat Vincent de zorg krijgt die hij nodig heeft?” Dat is de verschuiving waar het om gaat: van denken in grenzen naar denken in mogelijkheden, en van afzondering naar samenwerking.
Ook zorgkantoren kunnen daarin hun overstijgende verantwoordelijkheid nemen door regionale samenwerking actief te stimuleren. Netwerktafels zouden niet pas moeten worden georganiseerd als de nood hoog is, maar het uitgangspunt moeten zijn bij complexe zorgvragen. Zo kan sneller worden gezocht naar passende expertise en wordt bovendien de kans groter dat iemand zoveel mogelijk in de eigen regio kan blijven wonen.
Samenwerken betekent niet dat alles hetzelfde wordt of dat er een soort centraal gestuurde staatszorg ontstaat. Juist doordat organisaties met elkaar aan tafel zitten, leren zij elkaars expertise, werkwijzen en grenzen beter kennen. Organisaties behouden hun eigen identiteit en cultuur, maar hoeven daardoor niet langer los van elkaar te opereren. Verschillen verdwijnen dan niet, maar kunnen juist worden benut als kracht.
Reactief of preventief?
Het is een patroon dat schuurt. Nederland kent veel zorgorganisaties, die vaak functioneren als grote en kleine eilandjes, elk met een eigen profiel en verantwoordelijkheid. Die autonomie heeft waarde, maar voor mensen met een verstandelijke beperking en complexe problematiek pakt zij ook nadelig uit. Juist deze groep vraagt om maatwerk, continuïteit en afstemming: precies datgene wat onder druk komt te staan wanneer organisaties vooral vanuit hun eigen grenzen blijven handelen.
Dat is ook logisch moeilijk vol te houden. Een van de speerpunten in de Toekomstagenda Zorg en Ondersteuning voor mensen met een beperking van het ministerie van VWS is juist vroegsignalering en preventie. Maar als passende samenwerking pas op gang komt wanneer een situatie al is geëscaleerd, organiseren we in feite het tegenovergestelde. Dan zeggen we dat we eerder willen handelen, terwijl we in de praktijk blijven wachten tot het misgaat.
Verbinding is de kern van goede zorg
Kortom: passende zorg is vaak wél mogelijk, maar moet veel eerder worden georganiseerd door sneller te schakelen, beter af te stemmen en over de grenzen van de eigen organisatie heen te kijken. Als orthopedagogen zien wij dagelijks hoeveel verschil het maakt wanneer die verbinding er wél is: wanneer organisaties elkaar weten te vinden, niet pas vanuit nood, maar vanuit vertrouwen en gedeelde verantwoordelijkheid
Daar zouden we moeten beginnen. Niet morgen, niet bij de volgende crisis, maar vandaag. Door te weten van elkaars expertise, elkaar eerder op te zoeken en samenwerking niet als uitzondering, maar als uitgangspunt te nemen.
Verbinding zoeken is geen bijzaak, maar de kern van goede zorg.
Tekst: Gislène Schoppers en Marlinka Groot Nibbelink, beiden zijn NVO-orthopedagoog in opleiding tot orthopedagoog-generalist.
