‘Bureau Rotterdam’ laat noodzaak integraal zorgaanbod voor kwetsbare burgers zien

Op dinsdagavond om 20.30 uur is op RTL 4 het programma ‘Bureau Maastricht’ te zien. Presentator Ewout Genemans volgt zes maanden lang de agenten van dit politiekorps. Alles komt voorbij: van bloederige vechtpartijen tot verwarde personen en mislukte drugsdeals. Het programma toont politiewerk in zijn rauwste vorm, waarbij de politie wordt neergezet als de stoere redder in nood. De presentator is zichtbaar onder de indruk van het heftige leven dat hij van dichtbij meemaakt. Eind vorig jaar was het de beurt aan het politiekorps van ‘Bureau Rotterdam’.

Als orthopedagoog in de forensische zorg in Rotterdam zag ik dat ‘Bureau Rotterdam’ vooral het schrijnend tekort aan passende zorg voor de meest kwetsbare mensen in onze samenleving blootlegt.

Veel van de mensen die in ‘Bureau Rotterdam’ werden belicht, herken ik uit mijn werk. Dit zijn vaak mensen met complexe problemen: een laag IQ, verslavingen en/of psychische stoornissen. Niet omdat ze willen falen, maar omdat ze simpelweg niet in staat zijn om mee te komen in onze individualistische maatschappij. Het zijn mensen die vaak meer door pech dan door opzet in de criminaliteit belanden.

Hoewel Nederland zich graag presenteert als een goed georganiseerd land, ontbreekt een duidelijk antwoord op hoe we deze groep kunnen ondersteunen en laten deelnemen aan de samenleving. De gevolgen zijn zichtbaar op straat: de politie wordt vaker gebeld voor mensen die ‘van gekkigheid niet meer weten wat ze doen’ dan voor ‘echte criminelen’. Gevangenissen en forensische programma’s zitten vol mensen die daar misschien niet hadden hoeven zitten als ze eerder de juiste hulp hadden gekregen.

Passende zorg

Zonder de juiste ondersteuning komen deze mensen niet terecht bij de hulpverlening. Er zijn nog te veel – in mijn ogen onnodige – bureaucratische obstakels. Voor deze mensen is het vaak erg moeilijk om passende zorg te vinden binnen het reguliere zorgaanbod. Wat nodig is, is directe toegang tot de benodigde hulp, dicht bij de mensen die het nodig hebben. Dit zou het ‘van het kastje naar de muur sturen’ verminderen en de kans vergroten dat zij de juiste zorg ontvangen.

Daarom pleit ik voor een integraal zorgaanbod dat dicht bij de mensen zelf staat. Stel je eens voor: teams in de wijken waarin politie, huisartsen, verslavingszorg en psychiatrie nauw samenwerken om kwetsbare mensen de juiste zorg en steun te bieden.

Ik herinner me een jonge drugsdealer met wie ik in mijn werk te maken had. Hij kampte met veel problemen: een verstandelijke beperking, een laag zelfbeeld, geen afgeronde opleiding en verkeerde vrienden. Aanvankelijk begon hij met kleine misdrijven, zoals het vervoeren van drugs, maar dit groeide al snel uit tot ernstigere zaken, en uiteindelijk was hij zelfs betrokken bij geweldsmisdrijven. Daarnaast ging hij zelf ook steeds meer drugs gebruiken wat leidde tot druggerelateerde psychosen, waaruit overlast gevend gedrag ontstond. De aanpak was eerst gericht op straffen en genoegdoening. Het omslagpunt kwam echter pas toen een gemotiveerde schoolleider hem hielp zijn opleiding af te ronden en een betrokken jobcoach hem ondersteunde bij het vinden van zijn eerste baan. Inmiddels gebruikt hij geen drugs meer, verwachten hij en zijn partner hun eerste kindje en is hij volledig uit de criminaliteit. Dit is het resultaat van een brede en holistische aanpak van zijn problemen.

Ik begrijp dat mensen die de beelden van ‘Bureau Rotterdam’ zien, waarin mensen die strafbare feiten of overlast plegen worden getoond, niet meteen aan hulpverlening denken, laat staan dat ze zo iemand bij hun kinderen op school zouden willen zien. Toch zie ik in de praktijk hoe een gebrek aan vaardigheden en ondersteuning juist leidt tot uitsluiting. Deze mensen vallen tussen wal en schip, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat: zonder de juiste ondersteuning kunnen ze hun leven niet op de rails krijgen, wat leidt tot steeds meer overlast.

Ontwikkelen van toekomstgericht perspectief

De bekende Schotse hoogleraar in de forensische psychologie, Fergus McNeill, benadrukt dat behandeling van delinquente personen verder moet gaan dan alleen het stoppen van crimineel gedrag. Volgens McNeill is duurzame rehabilitatie afhankelijk van het ondersteunen van individuen bij het opbouwen van positieve sociale relaties, het vinden van stabiliteit in hun dagelijks leven, en het ontwikkelen van een toekomstgericht perspectief. McNeill’s ‘desistance theory’ stelt dat het afzien van crimineel gedrag niet alleen een kwestie is van straf, maar van het bieden van mogelijkheden voor persoonlijke groei, sociale integratie en het hervinden van waardigheid in de samenleving.

Het Rijk ziet in dat de forensische zorg beter moet, zo schreef staatssecretaris Ingrid Coenradie in september aan de Kamer. Ze schrijft dat de (forensische) cliënt niet altijd op de juiste plek terechtkomt als het gaat om de oplossing van de hulpvraag. Er is te veel versnippering tussen verschillende zorg- en hulpverleners, en de cliënt, en uiteindelijk de maatschappij, zijn daar de dupe van.

De regio Rotterdam Rijnmond pakt de handschoen op. Zo wordt hier hard gewerkt om een platform (www.rkog-rijnmond.nl) op te zetten voor hulpverlening aan personen met verward of onbegrepen gedrag. Alles met als doel de samenwerking in de zorgketen te verbeteren, en zo de cliënt sneller, beter en duurzamer te kunnen helpen om verder afglijden te voorkomen.

Maar het is niet alleen aan zorgverleners en beleidsmakers om deze verandering te realiseren. We moeten ook als burgers een actieve rol spelen. Als we meer om elkaar zouden geven en oog zouden hebben voor onze buren, collega’s of familieleden die extra hulp kunnen gebruiken, kunnen we veel leed voorkomen. Het gaat om een hand uitsteken, iemand een helpende hand bieden, zodat niemand alleen hoeft te ploeteren.

Wat mij vooral intrigeert aan de serie ‘Bureau ….’ is de mens achter de criminaliteit. Wat drijft de drugsdealer, de overlastgever? Hoe komen ze in deze situatie terecht en, nog belangrijker, hoe kunnen we hen weer helpen deel te nemen aan de maatschappij?

Daarom doe ik een oproep: laten we de onnodige bureaucratische obstakels weghalen en zorgen voor directe, toegankelijke hulp dicht bij de mensen die het nodig hebben. Alleen op deze manier kunnen we voorkomen dat mensen tussen wal en schip vallen en criminaliteit en overlast gevend gedrag bij de bron aanpakken.

Tekst: Charlotte Hornstra, senior gedragsdeskundige Homerun Forensische Zorg Rotterdam en orthopedagoog-generalist in opleiding.

Foto: Rianne den Balvert