Orthopedagoog gezocht: GGZ in nood!
De geestelijke gezondheidszorg loopt vast, maar er staat een goed opgeleide beroepsgroep klaar met precies die expertise die de sector nodig heeft: de orthopedagoog. Hoog tijd dat de GGZ de deuren openzet.
De psychische zorg in Nederland kraakt. Professionals signaleren al jaren dat de huidige aanpak tekortschiet. Tegelijkertijd groeit het besef dat psychische problemen niet alleen in het individu zitten, maar ook in diens leefwereld (Engel, 1977). Toch ontbreekt aan de overlegtafels vaak juist de beroepsgroep die daarin gespecialiseerd is: de orthopedagoog.
Orthopedagogen zijn opgeleid om gedrag en ontwikkeling te begrijpen in relatie tot de omgeving. Ze herkennen hoe factoren als overvraging, instabiele thuissituaties of een slechte afstemming in begeleiding kunnen leiden tot problemen. Hun kracht ligt niet alleen in het kijken naar wat er ín iemand gebeurt, maar juist naar wat er rondom iemand speelt.
Geen symptoombestrijding, maar systeeminzicht
Juist dat systeemdenken is nu cruciaal. De GGZ blijft grotendeels werken volgens het medische model: klacht, diagnose, behandeling. Die aanpak heeft zijn waarde, maar schiet tekort bij complexe sociaal-psychologische problematiek (Engel, 1977). Precies daar ligt de expertise van de orthopedagoog.
Orthopedagogen zijn opgeleid om te denken vanuit het biopsychosociale model, waarin gedrag in relatie wordt gezien tot de leefomgeving (Universiteit Utrecht, 2024). Waar psychiaters en psychologen zich vaak richten op diagnose en behandeling, kijken orthopedagogen naar de interactie met de omgeving. Is de klas te druk? Staat een gezin onder spanning? En vooral: wat kan er worden aangepast in de omgeving zodat iemand tot ontwikkeling komt? Die benadering levert vaak verrassende resultaten op.
Een jongen met ADHD die op school steeds agressiever wordt, krijgt in het medische model zwaardere medicatie. De orthopedagoog kijkt breder: observeert, spreekt met ouders en docenten, en ontdekt overprikkeling. Aanpassingen in de klas brengen rust — niet door het kind te veranderen, maar door zijn omgeving beter af te stemmen op zijn behoeften.
De GGZ beweegt te langzaam richting context
Steeds meer vooraanstaande stemmen in de GGZ erkennen dat het klassieke medische model niet langer volstaat. Psychiater Jim van Os (2022) pleit al jaren voor een ‘ecosysteem’-aanpak: psychisch lijden als resultaat van interactie tussen individu en omgeving. Hoogleraar Floortje Scheepers (2020) stelt dat de GGZ de complexiteit van het leven moet erkennen, en dat het medische denken losgelaten moet worden.
Ook de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO, 2021) benadrukt het belang van “community-based mental health care” en pleit voor integrale aanpakken die de nadruk leggen op relaties, leefomgeving en sociale structuren.
Juist op die snijvlakken, van gedrag, relaties en leefomgeving zijn orthopedagogen al decennia lang actief. Ze werken in het onderwijs, de jeugdzorg, ouderenzorg en gehandicaptenzorg. Ze zijn universitair opgeleid en wettelijk erkend, maar in de GGZ blijven ze opvallend afwezig.
Dat lijkt geen kwestie van onwil, maar van onbekendheid. En onbekend maakt onbemind. Een gemiste kans voor een sector die snakt naar nieuwe perspectieven.
Geen concurrent, maar waardevolle aanvulling
Orthopedagogen zijn geen vervangers van psychiaters of psychologen, maar een onmisbare aanvulling. Waar de één kijkt naar symptomen en stoornissen, kijkt de ander naar interactiepatronen, omgevingsfactoren en ontwikkelingsbehoeften. Samen leveren ze rijkere inzichten — en effectievere zorg.
Die samenwerking is geen luxe, maar noodzaak. Want de praktijk laat zien: we krijgen steeds vaker te maken met kinderen die vastlopen op school, jongeren zonder toekomstperspectief, ouders die verdwalen in zorgsystemen, en ouderen die vereenzamen. Daar helpen diagnoses, individuele behandeling of medicatie vaak niet tegen. Wat wél helpt, is vroegtijdige ondersteuning, afgestemd op iemands werkelijke leefwereld.
Per 2020 is de post master opgeleide orthopedagoog-generalist (OG) toegelaten tot de wet BIG. De bekostiging van de opleiding is echter nog niet rond. Hoog tijd dat dat nu ook geregeld wordt! Doe daarom ook mee met het dringende pleidooi om de OG bekostigd te krijgen door deel te nemen aan de campagne DoemeevoordeOG, lees verhalen en wordt ambassadeur, net zoals ik. Het is niet moeilijk, doe het vandaag nog via de link: Doe ook mee – Doe mee voor de OG.
De kennis is er al, nu de ruimte nog
Het wiel hoeft niet opnieuw uitgevonden te worden. De kennis, de opleidingen en de professionals zijn er al. Wat ontbreekt is erkenning – en structurele inbedding met een plek aan de overlegtafel.
Het is tijd dat de GGZ ruimte maakt voor orthopedagogen. Niet pas als alles vastloopt, maar juist preventief. Zij brengen het systeemdenken dat de sector nu zo hard nodig heeft.
Orthopedagogen horen niet aan de zijlijn. Ze horen in het hart van de zorg.
Tekst: Manon Fallon, orthopedagoog-generalist i.o. en voormalig lid van de Wmo-raad
Bronnen
- Scheepers, F. (2020). Het gemiddelde bestaat niet. Uitgeverij Balans.
- Van Os, J. (2022). We zijn God niet – Pleidooi voor een nieuwe ggz. Lannoo.
- WHO (2021). Guidance on community mental health services: promoting person-centred and rights-based approaches.
- Engel, G.L. (1977). The need for a new medical model: a challenge for biomedicine.
- Universiteit Utrecht (2024). Master Orthopedagogiek.
