Niet de cliënt, maar het team is in crisis
Het aantal uitplaatsingen in de gehandicaptenzorg neemt toe. Steeds vaker moeten cliënten met een intensievere begeleidingsvraag hun vertrouwde woonplek verlaten. Volgens de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) is de zorgzwaarte binnen de gehandicaptenzorg aan het stijgen, terwijl juist de deskundigheid binnen teams onder druk staat. Als orthopedagogen in de praktijk zien wij deze ontwikkelingen ook. Door personeelstekorten en een hoog verloop verliezen teams essentiële vaardigheden om met complex gedrag om te gaan. De gevolgen zijn schrijnend: bewoners met een verstandelijke beperking die een moeilijke periode doormaken, worden op steeds vaker op een crisisplek geplaatst. Ten onrechte denken wij. Niet de cliënt, maar het team is in crisis.
Neem bijvoorbeeld Annet, een vrouw met een verstandelijke beperking die al jaren zonder problemen woont in een huis in de wijk. Door de vele personeelswisselingen van de afgelopen jaren ervaart zij geen veiligheid meer. Ze gaat grenzen opzoeken, maar de steeds wisselende begeleiders weten daar onvoldoende op te reageren. In de loop van de tijd wordt haar gedrag steeds onrustiger. Uiteindelijk leidt dat tot boosheid richting haar begeleiders. Het team weet zich geen raad met de situatie en Annet wordt gezien als het probleemgeval van de groep. De oplossing waar uiteindelijk voor gekozen wordt? Een crisisverblijf, gevolgd door een verhuizing naar een plek waar zwaardere zorg wordt geboden.
Grote kans op herhaling
Volgens de crisisregeling in de Nederlandse gehandicaptenzorg is plaatsing op een crisisplek in principe tijdelijk. Het idee is dat er in die periode gewerkt wordt aan verbetering van de situatie op de oorspronkelijke woonplek, zodat terugkeer mogelijk wordt. Maar wat verandert er — bijvoorbeeld in het geval van Annet die zelfs helemaal niet terugkeerde — op die oorspronkelijke plek? Helemaal niets. Omdat zij elders verblijft, doet het team geen nieuwe kennis of ervaring op in het omgaan met mensen die meer ondersteuning nodig hebben. Daardoor is de kans op herhaling dat dit bij een nieuwe cliënt weer gebeurt juist groter.
De crisisregeling schiet dus tekort. We lezen steeds vaker dat de problemen in de zorg ontstaan doordat de doelgroep complexer wordt, of omdat de tarieven onvoldoende toereikend zijn. Maar geld is niet het enige probleem. Uit onderzoek van KPMG blijkt dat de doelgroep helemaal niet per se zwaarder wordt. Wat wél verandert, is dat steeds meer teams niet goed toegerust zijn om met ingewikkelde situaties om te gaan. Dat herkennen wij uit de praktijk, en het wordt dus ook bevestigd door dit onderzoek.
Breng extra expertise naar teams
De focus ligt volgens ons nu te veel op het weghalen van degene die ‘moeilijk’ gedrag laat zien, terwijl eigenlijk het team in crisis is. Dáár moet de oplossing worden gezocht. Door extra expertise naar teams te brengen — via ervaren collega’s of een intern of extern crisisondersteuningsteam met een gedragsdeskundige en ervaren begeleiders — kunnen teams sterker en zelfstandiger worden. Ze krijgen meer grip op de situatie én zijn in de toekomst beter voorbereid. Zo voorkom je veel onnodig leed.
Het personeelstekort is natuurlijk een groot probleem. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) was het ziekteverzuim in het tweede kwartaal van 2025 in de gehandicaptenzorg 8,8 procent, tegenover een landelijk gemiddelde van 5,2 procent. De werkdruk is daardoor hoog, en begeleiders krijgen bovendien steeds vaker te maken met ingrijpende situaties, waaronder agressie-incidenten. In zulke gevallen lijkt het soms de enige oplossing om een bewoner snel uit te plaatsen naar een crisisplek, zodat de rust op de locatie terugkeert.
Uitplaatsing is symptoombestrijding
Het werkelijke probleem zit in het team van begeleiders: het ontbreekt aan expertise, of er is te weinig onderlinge samenhang om samen door een moeilijke periode heen te komen. En als dat niet verandert, is de volgende crisissituatie slechts een kwestie van tijd. Dit vraagt om structurele oplossingen, niet om kortetermijndenken. Investeren in kennis en samenhang binnen teams is misschien duur op korte termijn, maar levert uiteindelijk juist stabiliteit, continuïteit én geld op.
De praktijk is nu helaas dat als kwetsbare mensen steeds vaker worden uitgeplaatst, dit zorgt voor een opeenstapeling van problemen bij deze cliënten. Het leidt tot meer schade, gedragsproblemen en onbegrip.
Een verhuizing is voor iedereen ingrijpend. Voor mensen met een verstandelijke beperking, vaak met een belast verleden en een kwetsbare emotionele ontwikkeling, kan het traumatisch zijn. En toch worden zij uit hun vertrouwde omgeving gehaald — terwijl er op hun oorspronkelijke woonplek niets verandert.
Het is daarom van groot belang om onnodige verhuizingen te voorkomen. We zien zelfs dat na de crisisopvang nog een tweede verhuizing volgt, naar weer een totaal nieuwe omgeving. Mensen krijgen binnen organisaties ook al snel een naam — formeel of informeel: ‘maatwerkplaatsing’, ‘crisiscliënt’, ‘meerzorg’, ‘VIC-cliënt’. En voor je het weet maakt dit label het steeds moeilijker om nog ergens een stabiele en passende woonplek te vinden. De spiraal van verplaatsingen en crisisplekken wordt alleen maar sterker.
Wat moet er gebeuren?
In plaats van cliënten te verplaatsen, moet de kennis naar het team toe. Laat gedragsdeskundigen en ervaren begeleiders tijdelijk meedenken en meewerken.Het inzetten van methodes zoals Video Interactie Begeleiding (VIB) kunnen inzichten en handvatten geven. In sommige situaties kan een extern team even de zorg overnemen, om het vaste team in de praktijk mee te nemen in een andere aanpak. Zo help je niet alleen de cliënt, maar vooral ook het team. Want een team dat in crisis zit heeft ook aandacht nodig.
Tekst: Yareya Romers, NVO orthopedagoog io Orthopedagoog-Generalist bij Ipse de Bruggen, Leola Brouwer, psycholoog io Orthopedagoog-Generalist bij Zozijn en Annelies Castelein, NVO orthopedagoog io Orthopedagoog-Generalist bij Gemiva.
