Bescherming van kwetsbare mensen begint met een sterke meldcultuur
Als zorgorganisaties kwetsbare mensen onvoldoende beschermen tegen misbruik en mishandeling is dit een vorm van institutional betrayal. Anne-Rose Tiebie, Esther van Sloten en Marloes Röttger roepen daarom beleidsmakers op om het thema mishandeling en seksueel misbruik de aandacht te geven die het verdient, en te bouwen aan een veilige meldcultuur. Dit opiniestuk verscheen op 27 juni 2025 in het Nederlands Dagblad.
Zes medewerkers van een zorginstelling voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking hebben hun cliënten vernederd, daarvan beelden gemaakt en die met elkaar gedeeld in een besloten groep op Snapchat, schreef Nederlands Dagblad op 20 mei. Misstanden in de gehandicaptenzorg komen helaas vaker voor. In 2023 bracht het programma Undercover in Nederland met Alberto Stegeman schrijnende misstanden bij zorgboerderij Aurora Borealis aan het licht. In zijn terugblik twee jaar later op maart 2025 zegt Stegeman dat er weinig is veranderd en dat ouders zich nog steeds grote zorgen maken.
Beide gebeurtenissen roepen de vraag op: Hoeveel andere incidenten zijn er? Gebeuren er vaker dit soort mishandelingen die onder de radar blijven en zijn er maatregelen genomen om dit te voorkomen?
Uit schattingen van het Trimbos-instituut blijkt dat mensen met een beperking drie tot vier keer meer kans hebben om slachtoffer te worden van huiselijk geweld dan mensen zonder beperking. Wat betreft seksueel misbruik, blijkt uit onderzoek van Rutgers Kenniscentrum en de Universiteit Maastricht dat 61% van de vrouwen en 23% van de mannen met een verstandelijke beperking slachtoffer van misbruik zijn.
De wrange werkelijkheid is dat bij mishandeling, seksueel misbruik en huiselijk geweld binnen de gehandicaptenzorg we nooit helemaal precies weten wat er plaatsvindt. Ondanks dat er verhalen van slachtoffers bekend zijn, blijft de echte omvang van het probleem grotendeels onzichtbaar.
Volgens onderzoekers van Vilans ervaren zorgmedewerkers op verschillende niveaus onveiligheid bij het melden van incidenten. Individuele medewerkers kunnen zich schamen of bang zijn voor de gevolgen van een melding. Binnen teams kan een cultuur heersen waarin fouten niet openlijk besproken worden, en op organisatieniveau kan een afrekencultuur het melden ontmoedigen. Dit alles draagt bij aan het uitblijven van meldingen.
De gevolgen voor mensen met een verstandelijke beperking zijn pijnlijk. Ze krijgen niet de bescherming die ze verdienen. Ze blijven onnodig lang blootgesteld aan onveilige situaties, wat leidt tot ernstige gezondheids- en psychische klachten.
Wat moet er gebeuren? Er moet prioriteit komen voor het thema mishandeling en seksueel misbruik binnen deze sector. We moeten de stap zetten van handelingsverlegenheid naar een cultuur waarin veilig melden de norm is. Waar medewerkers zich gesteund voelen om situaties bespreekbaar te maken.
We roepen daarom bestuurders van zorgorganisaties op om hierin een centrale verantwoordelijkheid te nemen: Zorg voor openheid, voldoende training en duidelijke richtlijnen. Maak melding geen risico, maar een professionele norm. En aan staatssecretaris Vicky Maeijer de oproep: stel het thema mishandeling en seksueel misbruik binnen de gehandicaptenzorg als speerpunt in beleid én toezicht. Zonder politieke prioriteit zal de praktijk nooit structureel veranderen.
Maar stel je het volgende eens voor: een persoon met een verstandelijke beperking wordt slachtoffer van grensoverschrijdend gedrag door een medebewoner. Begeleiders zien het gebeuren, maar besluiten het intern op te lossen met een paar afspraken – zonder de familie te informeren. Geen melding, geen registratie, geen transparantie. Is dat acceptabel? Zou je dit nog kunnen verdedigen als het om jouw kind gaat?
De Amerikaanse onderzoekers Jennifer Freyd en Carly Smith introduceerden de term institutional betrayal voor situaties waarin organisaties – zoals zorginstellingen – kwetsbare mensen onvoldoende beschermen tegen misbruik. Zij toonden aan dat dit soort systemisch falen leidt tot méér gezondheidsproblemen en posttraumatische stress. Slachtoffers hebben daardoor vaak intensievere hulp nodig, wat de werkdruk verhoogt en vraagt om nog meer scholingen om de juiste zorg te kunnen blijven leveren.
Scholing verdwijnt steeds vaker van het programma vanwege de druk op de werkvloer. Het is een realiteit waar veel zorgprofessionals dagelijks mee te maken hebben. De combinatie van hoge werkdruk, personeelstekorten en complexe casuïstiek vraagt veel van teams. Dit mag echter geen reden zijn om thema’s als veiligheid en het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag naar de achtergrond te laten verdwijnen. Juist in een kwetsbare setting moet veiligheid altijd prioriteit hebben.
Juist door te investeren in het bespreekbaar maken en structureel melden van incidenten kan er sneller de juiste hulp geboden worden. Zo wordt leed voorkomen, de kans op ernstige gevolgen verkleind en ontstaat een veiligere en prettigere leefomgeving voor iedereen.
De urgentie is helder: geef het thema mishandeling en seksueel misbruik de aandacht die het verdient, en bouw aan een veilige meldcultuur waarin niemand zich bang of alleen hoeft te voelen.
Anne-Rose Tiebie, Esther van Sloten en Marloes Röttger zijn orthopedagoog-generalist (i.o.) en werkzaam bij verschillende grote gehandicaptenzorgorganisaties in Nederland.
