Waarom vaders en mannelijke rolmodellen ertoe doen in de jeugdzorg
In de veertiende aflevering van de NVO Storytellers Podcast spreekt Gerhard van Cappellen met orthopedagoog Thom van Hout en Tweede Kamerlid Don Ceder (ChristenUnie) over het belang van mannelijke rolmodellen in de jeugdzorg en opvoeding. Aanleiding is onder meer het manifest van Ceder, Betrokken vaders, bloeiende samenleving, waarin hij pleit voor meer aandacht voor de rol van vaders. In het gesprek verkennen zij wat het betekent als die rol ontbreekt , en wat dat vraagt van de jeugdzorg, en in het bijzonder voor jongens die opgroeien zonder duidelijk mannelijk voorbeeld.
Een jongen met een hard beeld van mannelijkheid
Thom vertelt over een jongen van 14 die bij hem in behandeling is. Deze jongen heeft een uitgesproken en rigide beeld ontwikkeld van wat het betekent om man te zijn. “Een man moet dominant zijn, een man mag geen emoties hebben.” Onzekerheid en kwetsbaarheid worden gezien als zwakte. In de behandeling probeert Thom dat beeld te verbreden. Niet door alleen te praten, maar door samen activiteiten te ondernemen en vanuit daar het gesprek aan te gaan. Hij deelt ook eigen ervaringen. “Ik laat hem zien dat ik ook onzekerheden heb.” Zo ontstaat er langzaam ruimte voor een ander perspectief op zichzelf en op mannelijkheid.
Jongeren zoeken hun voorbeelden ergens
Wat Thom in zijn behandelpraktijk ziet, herkent Don Ceder vanuit zijn werk als politicus en advocaat. Jongeren zoeken voorbeelden. “Als die niet thuis is, dan ga je die elders zoeken.” Die observatie vormt ook de basis van zijn manifest. Daarin pleit hij ervoor om vaderschap en mannelijke rolmodellen serieuzer te nemen als factor in de ontwikkeling van jongeren.
Don spreekt daarbij ook vanuit persoonlijke ervaring: hij groeide zelf op in een eenoudergezin. Tegelijkertijd benadrukt hij dat dit geen pleidooi is tégen eenoudergezinnen. “Moeders die zonder een betrokken vader het gezin runnen, daar heb ik enorm veel respect voor.” Wat hij wél zichtbaar wil maken, is de schaal en impact van het vraagstuk. “Er zijn meer dan 800.000 kinderen die in een eenoudergezin opgroeien.” Juist daarom is het volgens hem belangrijk om de rol van vaders en andere mannelijke rolmodellen expliciet mee te nemen in hoe we naar ontwikkeling en ondersteuning van jongeren kijken.
De invloed van online manbeelden
Die zoektocht naar voorbeelden speelt zich voor veel jongeren tegenwoordig grotendeels online af. Daar worden beelden van mannelijkheid continu herhaald en versterkt. “Bekendste naam is denk ik Andrew Tate,” zegt Don. En die invloed is groot. “Veel mensen realiseren zich niet hoeveel aanhang dat heeft.” Volgens Thom kan dat voor kwetsbare jongeren problematisch uitpakken. “Zij creëren een bepaald beeld van hoe de man-vrouwverhouding is, van hoe de maatschappij hoort te werken,” zegt hij. Dat blijft niet zonder gevolgen. Volgens Thom zorgen deze beelden ervoor dat jongeren zich verder kunnen terugtrekken en moeilijker bereikbaar worden voor hulpverlening. “Dat maakt dat je ze nog verder af gaat zonderen,” zegt hij, “en dat je ze met moeite terugkrijgt naar waar je met ze wilt komen.” Juist voor jongeren die al zoeken naar houvast, kunnen zulke beperkte en eenzijdige opvattingen over mannelijkheid richtinggevend worden. Daarmee raakt het niet alleen hun denken, maar ook hun gedrag en relaties.
Vaders: niet afgehaakt, maar vastgelopen
Thom sluit zich aan bij het pleidooi van Don’s manifest om vaders nadrukkelijker te betrekken. Tegelijkertijd ziet hij hoe het in de praktijk vaak anders loopt. In dossiers staat dan: vader niet meer betrokken, wil ook niks meer. Maar wat betekent dat eigenlijk? Volgens Thom is dat beeld van vaders die niet willen te eenvoudig. “Het is vaak onmacht.” Vaders willen wel, maar weten niet hoe. Ze raken vast in het systeem of voelen zich niet gezien. Wat wordt gezien als afhaken, is in werkelijkheid vaak vastlopen. Don benoemt daarbij een intergenerationele laag: “Vaders kunnen niet geven wat ze niet gekregen hebben.” Daarom pleit Thom ervoor om vaders actief te blijven benaderen. “Ga onder het mom van een kop koffie langs.” Eerst contact maken, en van daaruit verder kijken wat mogelijk is.
Waarom rolmodellen ertoe doen
De rol van vaders en mannelijke rolmodellen raakt aan fundamentele ontwikkelingsprocessen. Volgens Don laten internationale studies zien dat betrokken vaderschap samenhangt met onder andere minder delinquent gedrag en een betere emotionele ontwikkeling. Opvallend is dat er in Nederland nog weinig systematisch onderzoek naar is gedaan. “Volgens mij is dit te belangrijk om hier geen data over te hebben.” Daarmee plaatst hij het onderwerp nadrukkelijk ook in een wetenschappelijk en beleidsmatig perspectief. Tegelijkertijd verschuift het gesprek van alleen vaders naar een bredere vraag: waar komen jongeren überhaupt nog positieve mannelijke rolmodellen tegen? Niet alleen thuis, maar ook op school en in de hulpverlening. Juist daar ligt volgens beide sprekers een belangrijke opgave.
Meer mannen in de zorg
Thom ziet dat jongens in de behandeling soms ook iets anders nodig hebben dan enkel praten. “Ga iets doen,” zegt Thom. In gezamenlijke activiteit ontstaat ruimte voor gesprek, reflectie en verandering. Maar dat vraagt ook iets van de inrichting van de jeugdzorg zelf. Sommige jongeren hebben specifiek behoefte hebben aan een mannelijk rolmodel in de begeleiding. “En er zijn simpelweg te weinig mannen in de zorg.” Don sluit daarbij aan en trekt het breder. Als rolmodellen ertoe doen, moet je daar volgens hem ook bewust op sturen. Dat betekent ook: meer mannen in sectoren waar jongeren opgroeien en begeleid worden. Niet omdat mannen beter zijn, maar omdat ze voor een deel van de jongeren iets kunnen bieden wat anders ontbreekt.
Tegelijkertijd vraagt dat om een andere manier van kijken naar de sector. Hoe maak je werken in de jeugdzorg aantrekkelijker voor mannen? Hoe zorg je dat zij instromen én blijven? En hoe organiseer je teams waarin jongeren verschillende voorbeelden tegenkomen? “Als het klopt dat dit effect heeft, dan moeten we daar iets mee,” zegt Don. Dat betekent: het gesprek voeren, onderzoek doen en waar nodig ook beleid aanpassen.
Drie mannen aan tafel
Don maakt in het gesprek duidelijk dat het verhaal van Thom, en de verhalen die hij van andere hulpverleners hoort, geen verzameling losse incidenten zijn. “Dit soort verhalen staat niet op zichzelf.” Het gaat volgens hem om een terugkerend patroon: vaders die minder betrokken zijn of uit beeld raken, jongens die hun voorbeelden vervolgens elders, vaak online, zoeken, en een jeugdzorg waarin mannelijke rolmodellen schaars zijn.
Voor Thom krijgt dat een heel concrete vertaling in de praktijk. Hij ziet hoe groot de behoefte kan zijn aan mannelijke rolmodellen in de jeugdzorg, en hoe weinig die er soms zijn. “En er zijn simpelweg te weinig mannen in de zorg.”
In deze aflevering, met drie mannen aan tafel, klinkt daarmee ook een duidelijke oproep. Aan vaders, om betrokken te blijven of opnieuw aan te haken waar dat kan. En aan mannen breder, om een rol te nemen in de omgevingen waarin jongeren opgroeien. Ook in de jeugdzorg.
Want wie er tegenover een jongere staat, en welk voorbeeld hij daar ziet, doet ertoe.
Luister de podcast.
Tekst: Matthijs Heijstek
Meer lezen
Het manifest ‘Betrokken vaders, bloeiende samenleving: Een pleidooi voor de onmisbare rol van vaders’ is hier te downloaden.
