Mentale gezondheid bij jongeren: hoe de school het verschil kan maken

In de tiende aflevering van de NVO Storytellers Podcast gaat gespreksleider Gerhard van Cappellen in gesprek met orthopedagoog Martine de Bruijn en hoogleraar Susan Branje. Samen verkennen zij wat het betekent om jong te zijn in een tijd van volle klassen, sociale media en hoge verwachtingen – en hoe school een plek kan zijn waar jongeren zichzelf leren kennen.

Het gaat op school niet alleen om leren

Martine opent met het verhaal van Alex, een brugklasser die al snel vastloopt. Hij is druk, onrustig en soms boos. Tijdens een toets escaleert het: hij loopt vast, wordt agressief en moet uit het lokaal worden gehaald. Martine ziet hoe groot de impact is: “Op hem, op de klas én op de betrokken docenten.” In de periode die volgt kijken ouders, school en Alex samen naar wat haalbaar is. De dagen worden aangepast, de medicatie wordt herzien en uiteindelijk kiest Alex zelf voor een lager niveau. “Daar zaten zijn vrienden, en dat was voor hem een belangrijke factor.” Het gaat niet alleen om leren, benadrukt Martine, maar om erbij horen, rust ervaren en genoeg energie overhouden.

Adolescentie bepalend voor identiteit

Susan plaatst de casus in het perspectief van de adolescentie. De overstap naar het voortgezet onderwijs is volgens haar ingrijpend: jongeren gaan van oudste naar jongste, komen in een grotere sociale wereld terecht en maken tegelijk lichamelijke en emotionele veranderingen door. Dat maakt deze fase ook zo bepalend voor wie je wordt. “Identiteit is niet iets wat vaststaat; het is een levensverhaal dat je over jezelf vormt,” zegt ze. Jongeren zoeken uit wie ze zijn en laten in verschillende contexten – thuis, bij vrienden, op sport, in de klas – verschillende kanten van zichzelf zien. In haar onderzoek ziet Susan dat de rol van ouders én leeftijdsgenoten hierin groot is: wie je tegenkomt, bepaalt mede wie je wordt. Tegelijkertijd kan school onveilig voelen wanneer jongeren het idee hebben dat ze afwijken of niet mee kunnen komen: “Ze kunnen het gevoel hebben dat de hele school ziet wat er gebeurt.”

Sociale media en de behoefte aan verbondenheid

Sociale media versterken dat gevoel. Volgens Susan zijn ze “voor een deel een verlengstuk van de dagelijkse interacties”. Wat overdag is gebeurd, speelt ’s avonds via de telefoon verder. Dat kan spanning vergroten, maar sociale media bieden ook kansen: jongeren die op school geen aansluiting vinden, kunnen online wél iemand treffen die hen begrijpt.

In die zoektocht willen jongeren ruimte, maar geen afstand. “Jongeren willen autonomie, maar ze willen ook gezien worden door hun ouders,” zegt Susan. Conflicten horen daarbij: “Als ouders niet belangrijk zouden zijn, zou het ook niet zo belangrijk zijn om je tegen hen af te zetten.” Goed luisteren, serieus nemen én grenzen stellen met uitleg erbij helpt jongeren het meest.

Docenten die de jongeren echt “zien”

Martine ziet dagelijks hoe belangrijk docenten zijn voor jongeren. Leerlingen kunnen bijna altijd één of twee docenten noemen “die hen zien”. Wat zij dan noemen is opvallend consistent: authenticiteit, humor, oprechte interesse en iemand die orde houdt zonder afstand te creëren. “Daaruit spreekt hun behoefte aan veiligheid,” zegt Martine. Soms zoeken leerlingen zelfs eerder een docent op dan een ouder, juist omdat ouders “te dichtbij” kunnen staan.

Tegelijkertijd staat het onderwijs onder grote druk. Naast lesgeven zijn er vergaderingen, mentorschap, contact met ouders en leerlingvolgsystemen zoals Magister en Catwise. “Het ís niet minder werk,” zegt Martine. “Het is wel heel waardevol.” Susan pleit ervoor om verantwoordelijkheid meer als team te dragen, zodat veiligheid en continuïteit niet afhangen van één docent maar van een gezamenlijke aanpak.

Samenwerken met ouders én school

Wat voor Alex geldt, geldt volgens Martine voor elke leerling: “Hij hoeft dat natuurlijk niet alleen te doen.” Daarom betrekt ze altijd zowel ouders als leerling: klopt dit beeld, herken jij jezelf hierin? School is voor haar dan ook “een kleine maatschappij die we hier samen draaien” – een plek waar jongeren oefenen met verschillen en met andere wereldbeelden dan thuis.

Aan het eind van de aflevering onderstreept Susan opnieuw het belang van onderwijs: “Onderwijs is niet alleen belangrijk voor de cognitieve ontwikkeling, maar ook voor de psychosociale ontwikkeling, de mentale gezondheid en het welbevinden van jongeren.” Juist omdat jongeren een groot deel van hun dag op school doorbrengen, kan de school een cruciale rol spelen in wie zij worden.

De aflevering laat zien hoe kwetsbaar én veerkrachtig jongeren zijn – en hoeveel verschil het maakt als volwassenen met hen blijven kijken, vragen en meedenken.

Luister Podcast 10 van de NVO Storytellers

Tekst: Matthijs Heijstek