Een IQ-test kan helpen, een IQ-score kan misleiden. Over testen, verwachtingen en hoe kinderen leren.

In de dertiende aflevering van de NVO Storytellers Podcast spreekt Gerhard van Cappellen met Janneke Corver, orthopedagoog en GZ-psycholoog bij Kentalis, en Maartje Radstaake, orthopedagoog en onderzoeker bij de Radboud Universiteit, Stichting Milo en het Sophia Kinderziekenhuis, over IQ-testen. De centrale vraag: wat zegt een IQ-testafname eigenlijk over een kind? Het antwoord blijkt niet zo eenvoudig. De afname van een IQ-test kan waardevolle informatie opleveren, maar de IQ-score die daaruit volgt krijgt vaak meer betekenis dan gerechtvaardigd is en werkt soms eerder beperkend dan helpend.

Wat laat een testmoment echt zien?

Janneke vertelt over een jong kind dat zij onderzocht in de vroegbehandeling bij Kentalis. Het ging om een beweeglijk, speels jongetje met taal- en communicatieproblemen. Tijdens het onderzoek werd al snel duidelijk dat niet alleen de vragen van belang waren, maar ook alles eromheen: hoorde hij de instructie goed, kon hij zijn aandacht erbij houden, begreep hij wat er van hem werd gevraagd?

Toen Janneke de test heel strak afnam, kwam daar iets anders uit dan toen zij iets meer meebewoog met wat het kind nodig had. Later, na behandeling, bleek juist die aangepaste eerste inschatting beter te passen bij hoe het kind zich verder ontwikkelde.

Voor Janneke was dat geen bewijs dat de strakke testafname regels er niet toe doen, maar wel een aanwijzing dat de omstandigheden van grote invloed zijn op wat een test laat zien. Een IQ-test meet niet in een vacuüm. Wat een kind laat zien, hangt ook af van spanning, taal, afstemming, ervaring en de manier waarop de test wordt afgenomen.

Een score is geen waarheid

Volgens Maartje laat dit precies zien hoe kwetsbaar een IQ-afname is. Er is geen eenduidige definitie van intelligentie, zegt zij, en een IQ-test meet dus niet zomaar iemands “ware” cognitieve mogelijkheden. Daarvoor is intelligentie te complex, en daarvoor is een testafname en iemands ontwikkeling-tot-aan-de-testafname te afhankelijk van persoonlijke en contextuele omstandigheden, mogelijkheden en beperkingen

Dat betekent volgens Janneke echter niet dat zo’n test niets zegt. Zij benadrukt juist dat een test wel degelijk bruikbare informatie kan opleveren. Alleen moet je voorzichtig zijn met wat je eraan ophangt. Het is dan ook belangrijk om de scores in een interval weer te geven en niet met één hard cijfer. Dat past beter bij de werkelijkheid: kinderen hebben niet één exact punt waarop ze “zitten”. Belangrijker is voor haar de vraag hoe die score tot stand is gekomen. Wat had dit kind nodig om te laten zien wat het kon? Waar haakte het af? Wat hielp juist? Daar begint de echte informatie.

Wat gebeurt er als we te veel geloven in het getal?

Maartje waarschuwt echter voor de gevolgen van het gebruik van IQ-scores. Niet alleen voor indicaties of schoolplaatsing, maar ook subtieler: in verwachtingen. Een score blijft zelden zonder gevolgen. Als een kind laag scoort, kan de omgeving onbewust minder gaan verwachten. Dan worden taken sneller vereenvoudigd, het kind wordt eerder geholpen, of krijgt minder ruimte om zich verder te ontwikkelen. Niet uit onwil, maar omdat volwassenen gaan handelen naar wat zij denken dat haalbaar is.

Zowel Maartje als Janneke zien dat in de praktijk nog steeds vaak IQ als slagboom wordt gebruikt. IQ-scores spelen nog steeds een grote rol bij toegang tot speciaal onderwijs en bepaalde vormen van zorg. Janneke vertelt dat er bij schoolaanmeldingen regelmatig expliciet om een IQ-score wordt gevraagd. In onderwijs en zorg gebeurt het nog te vaak dat een score zwaar meeweegt bij de vraag of een kind ergens terechtkan. Terwijl de echte vraag zou moeten zijn: wat heeft dit kind nodig om tot leren te komen?

Niet alleen kijken naar wat een kind kan

Op de vraag van Gerhard of er ook mogelijkheden zijn om op een andere manier te kijken; minder gericht op wat een kind op één moment laat zien en meer op hoe een kind leert, noemt Maartje dynamisch assessment en mediërend leren. Het idee daarvan is: je kijkt niet alleen of een kind iets kan, maar ook wat er gebeurt als je helpt, voordoet, samen hardop nadenkt of een strategie aanreikt. Dan zie je niet alleen de uitkomst, maar ook het denkproces. Janneke sluit daarbij aan. Volgens haar geven deze alternatieven vaak veel meer handelingsgerichte informatie. Dan zie je welke aanpak werkt, welke ondersteuning helpt en waar dus de kansen liggen voor school of ouders.

Voorzichtig met scores, precies in de afstemming

De aflevering eindigt niet met de conclusie dat IQ-testen moeten worden afgeschaft, maar wel met de vraag of het nog zinvol is om IQ-scores te blijven gebruiken. De afname van een IQ-test kan, mits dynamisch ingezet en goed geobserveerd, waardevolle informatie opleveren. Maar de IQ-score die daaruit volgt zegt vaak minder dan we denken en kan grote gevolgen hebben voor kwetsbare kinderen.

Janneke benadrukt dat professionals die intelligentieonderzoek afnemen goed moeten weten wat ze meten en wat een kind nodig heeft om optimaal te laten zien wat het kan. Dat vraagt om afstemming tijdens de testafname, het zorgvuldig beschrijven van eventuele aanpassingen en kennis van de beperkingen van de test. Tegelijkertijd hoopt zij dat er in het werkveld meer discussie komt over de rol van IQ-scores bij toelating tot zorg en (speciaal) onderwijs, en dat er vaker gekeken wordt naar de ondersteuningsbehoefte van een kind.

Maartje hoopt vooral dat we fundamenteel anders leren kijken: minder naar wat een kind op één moment wel of niet kan, en meer naar hoe een kind leert. Of zoals zij het aan het eind samenvat: “We moeten beter kijken naar hoe een kind leert dan naar wat het op dit moment wel of niet kan.”

Luister de podcast.
Tekst: Matthijs Heijstek

Meer lezen:

De Pedagoog; ‘We leiden chirurgen op zonder kennis van anatomie’ – ISAAC-NF

Rapport over rol IQ test binnen zorg en onderwijs; Ervaringen naar de rol van IQ bij indicatiestelling en schoolkeuze/plaatsing

Van Hoogdalem, A., & Bosman, A. M. (2024). Intelligence tests and the individual: Unsolvable problems with validity and reliability. Methodological Innovations, 17(1), 6-18. Intelligence tests and the individual: Unsolvable problems with validity and reliability – Anouk van Hoogdalem, Anna MT Bosman, 2024

Torres van Grinsven, V. (2022). Sources of measurement error in pediatric intelligence testing. Methodological Innovations, 15(1), 96-104. Sources of measurement error in pediatric intelligence testing – Vanessa Torres van Grinsven, 2022