Forensische zorg voor jongeren die in criminaliteit belanden; straf alleen werkt averechts
In de nieuwste aflevering van de NVO Storytellers Podcast spreekt Gerhard van Cappellen met orthopedagoog-generalist Charlotte Hornstra (Humanitas DMH) en bijzonder hoogleraar forensische orthopedagogische diagnostiek en behandeling Larissa Hoogsteder (UvA en de Waag). In dit boeiende gesprek gaan ze op zoek naar wat er schuilgaat achter jeugdcriminaliteit, hoe jongeren weer perspectief vinden en wat helpt om echt herstel mogelijk te maken.
“Forensische zorg is óók zorg”
Wanneer we aan forensische zorg denken, denken we al snel aan straf. Maar volgens Charlotte is dat beeld te beperkt. “Forensische zorg gaat echt over zorg, niet alleen over straffen,” zegt ze. “Het gaat niet om doorgewinterde criminelen, maar om jongeren die door samenloop van omstandigheden al op jonge leeftijd in het verkeerde circuit terechtkomen.” Larissa vult aan: “We weten dat alleen straffen vaak onvoldoende werkt. Begeleiding in combinatie met behandeling kunnen wél verschil maken, mits die gericht zijn op de risico’s die op dat moment spelen en op de factoren die het gedrag in stand houden.”
Een leven vol stress en onveiligheid
Charlotte vertelt over Mark, een jongen die opgroeide in een gezin met huiselijk geweld, armoede en middelengebruik. “Op zijn zevende werd hij uit huis geplaatst en op zijn dertiende ging hij niet meer naar school. Hij is onzeker en onveilig gehecht, en agressie is zijn manier om anderen op afstand te houden.” Larissa herkent dat beeld. “Bij kinderen die in onveilige omstandigheden opgroeien, heeft dat invloed op de ontwikkeling van het brein. Functies die gaan over emotieregulatie, impulscontrole en plannen komen dan minder goed tot ontwikkeling. Je hebt dus te maken met zowel aanleg als omgeving.”
Nabijheid en kleine stappen
Begeleiding vraagt vooral nabijheid en geduld, vertelt Charlotte. “Het belangrijkste is zijn vertrouwen winnen. Laten zien dat we blijven, ook als het misgaat. Hij krijgt agressieregulatie op maat, maar ook praktische hulp: een dagbesteding, hulp bij schulden, een netwerk opbouwen. Kleine stapjes, met een lange adem.” Volgens haar heeft straffen bij deze doelgroep weinig effect. “Sommige jongeren leren in detentie juist meer negatieve dingen dan erbuiten. Ondersteunen en versterken van wat goed gaat werkt beter dan straffen.”
Jongeren willen erbij te horen
Larissa ziet dat veel jongeren weinig binding ervaren. “Ze hebben weinig contact met familie en voelen zich nergens bij horen. Als iemand hen dan het gevoel geeft dat ze ergens bij horen, gaan ze mee in de normen van die groep.” Charlotte herkent hoe sociale media dit versterken. “Cliënten vertellen over groepsdruk via WhatsApp of Snapchat: berichten, filmpjes, dreigementen. Ze worden uitgedaagd of onder druk gezet en beseffen vaak niet wat de gevolgen zijn.”
Wat wél werkt
Larissa vertelt dat de behandeling Agressieregulatie op Maat voor jongeren met een licht verstandelijke beperking recent door de Erkenningscommissie is opgewaardeerd tot ‘effectief volgens eerste aanwijzingen’. “De eerste resultaten laten zien dat deze aanpak het risico op herhaling verlaagt. Dat is hoopgevend.” Charlotte ziet dat terug in haar praktijk. “Sommige jongeren zien we terug, maar er zijn er ook bij wie het echt beter gaat. Ze hebben weer structuur, een vaste dagbesteding en meer rust. Daar doe je het voor.”
Voorkomen is beter
Beiden pleiten voor tijdige hulp en meer preventie. Larissa: “Te vaak wordt eerst iets lichters geprobeerd. Daardoor verergeren de problemen en komen jongeren pas bij de juiste zorg als het te laat is.” Charlotte vult aan: “Bij bijna al mijn cliënten zie ik dat de problemen al in de vroege jeugd beginnen – soms zelfs al tijdens de zwangerschap. Ouders kunnen vaak niet bieden wat hun kind nodig heeft. Daar moeten we veel eerder bij zijn.” Volgens Larissa gaat het niet om afkomst, maar om omstandigheden. “Armoede, stress en discriminatie vergroten de risico’s. Investeren in vroege ondersteuning is investeren in veiligheid en een positieve ontwikkeling.”
Hoopvol blijven
Ondanks de zware thema’s blijven Larissa en Charlotte hoopvol. Charlotte: “Het zijn niet altijd grote successen, maar voor de jongeren die het lukt om hun leven beter in te richten, is het verschil enorm.” Larissa: “We weten dat behandeling werkt. Het leidt tot meer veiligheid – voor de jongere zelf én voor de samenleving en minder kosten op de lange termijn.”
Tekst: Matthijs Heijstek
